پیکر شناسی مکران

مقدمه

واحد مکران مشتمل بر رشته کوههای چین خورده و شکسته است که بین چاله جازموریان در شمال و دریای عمان در جنوب‘از مغرب به مشرق کشیده شدهاند.چین خوردگی مکران از شمال تنگه هرمز شروع شده و با روند غربی –شرقی تا مرز پاکستان ادامه می یابد امتداد کو ههای مکران در مرز ایران خاتمه نمی یابد بلکه دنبال آن  پس از پیوستن با کوههای بلوچستان به صورت رشته واحدی در خاک پاکستان نیز کشیده می شود .

کو ههای مکران در بعضی نوشته های جغرافیایی ادامه کوههای زاگرس به حساب آمده است.این کو هها هر چنداز نظرتوپوگرافی  به دنبال کوههای زاگرس ظاهر شده اند ‘ لیکن از نظر پیکر شناسی با آن تفاوت زیادی دارند .صر فنظر از اینکه روند مکران غربی- شرقی است ‘رشته های منظم ساختمانی و چاله ها و دشت های بین آنها که در سرتاسر زاگرس دیده می شوند ‘در این جا نمتوان مشاهده کرد .مکران به صورت توده ای در هم چین خورده و پر از گسله و بی نظم است .به علاوه مکران با یک خط ساختمانی مهم و قدیمی با روند جنوبی – شمالی به نام محور عمان – اورال که تقریبا منطبق بر گسل میناب است از واحد زاگرس جدا شده است. نقطه از اینرو واحد مکران را باید به عنوان یک واحد شکل زمین ساختی مجزا مورد مطالعه قرار داد.

ساختمان زمین شناسی و مراحل تحول ساختمانی مکران

کوههای مکران در تقسیمات ساختمانی ایران یک واحد ساختمانی مشخص محسوب می شود.به دلیل گسترش رخساره های فلیشی در ساختمان آن‘ به واحد ساختملنی فلیش جنوبشرقی معروف می باشد.حد شمالی آن را با چاله جازموریان ‘گسل بشاگرد تعیین کرده است.از طرف مغرب به گسل میناب ‘از جنوب به دریای عمان محدود و حد شرقی آن نیز در آنسوی مرز سیاسی کشور ادامه میابد

با تو جه به قدیمی ترین سنگ های موجود در منطقه موسوم به ملانژهای رنگی به سن کرتاسه بالایی – پالئوسن زیرین ‘ چنین استنباط می شود که روند تحول پیکر زمین ساختی مکران فاصله زمانی کرتاسه  تا عهد حضر را در بر میگیرد . در این فاصله زمانی نسبتا کو تاه در مقیاس زمین شناسی حدود 11هزار متر رسوب در پیکر ساختمانی کو ههای مکران جای گرفته اند .این یکی از ویژگی های خاص زمین شناسی ناحیه مکران است .به طوری که در هیچ یک از واحد های ساختمانی زمین شناسی ایران چنین ویژگی ای را نمی توان مشاهده کرد . بعلاوه جابجایی های افقی یا تغییر محل کمربند های کو هزایی در جریان یک توالی منظم از شمال به جنوب ‘از ویژگی های دیکر تحول پیکر ساختمانی واحد مکران است که مشابه آن در سایر واحد های پیکر زمین ساختی ایران تا این اندازه منظم و مشخص نشده است . به بیانی دیکر ‘ ناهمواریهای واحد مکران طی چندین مرحله رسوب گذاری و کوهزایی به وجود آمده که در آن حوضه رسوبی اولیه و کوههای حاصل از آن ابتد ا در بخش شمالی مکران ودر ابتدای گسل بشاگرد پدید آمده اند و حوضه های رسوبی بعدی به ترتیب در پیشانی جنوبی کو ههای تازه برخاسته تشکیل می شده اند . از نتایج این تغییرات ‘گسترش عرضی در خشکی ها در ناحیه مکران بوده است که در آن از شمال به جنوب اولا سنگ ها از نظر سنی جوانتر می شوندو ثانیا رخساره آنها تغییر می کند .گسترش زیاد رخساره فلیشی پالئوژن و همچنین رخساره مو لاسی نئوژن در ساختمان کو ههای مکران ‘نتیجه منطقی بین توالی تشکیل کو هها و سپس رسوب گذاری مواد حاصل از تخریب آنها در حوضه رسوبی مجاور می باشد .ضخامت زیاد رسوب های سنو زوئیک در ساختمان مکران را نیز می توان به همین توالی منظم کوهزایی و فرسایش نسبت داد .

بیرون زدگی توده های افیو لیتی و افیولیت ملانژها در اطراف گسل و روراندگی بشاگرد مبین آن است که تحول ساختمانی بخش های شمالی یا در واقع اولیه واحد مکران در یک ریفت عمیق قارهای (گودال اقیانوسی)صورت گرفته است . مطالعات زمین شناسی نیز نشان داده که در کرتاسه در محل فعلی گسل بشاگرد ‘ یک گودال اقیانوسی (از انشعابات اقیانوس تتیس جدید) وجود داشته و فرورفتگی کنونی جازموریان همچون فلاتی برجسته ‘حاشیه قاره ای آن به شمارمی رفته است. این گودال در تمام دوره کرتاسه بصورت یک حوضه رسوبی عمل میکرده و سپس در آخر این دوره در نتیجه دخالت حرکات لارامید بسته شد.

پس از بسته شدن اقیانوس مکران و پیدایش ناهمواری های اولیه ‘ در ائوسن دریای کم عمقی حاشیه کو هاای تازه تشکیل شده را فرا میگیردو عمل رسوبگذاری در آن تا الیگوسن ادامه می یابد. درطی این مدت حدود پنج هزار متر رسوب د رآن ته نشین گردید .ضخامت زیاد رسوبات معرف فرسلیش شدید و رسوبگذاری در یک محیط در حال فرونشینی فعال می باشد . این رسوب ها چنان که اشاره شد رخساره فلیشی دارند و شامل تناوبی از ماسه سنگ‘شیل ورس می باشند .فرایند رسوبگذار یدر حوضه ظاهرا با فیالیت های آتشفشانی زیر دریا همراه بوده است . زیر در ساختمان رخساره فلیشی ‘سنگ های آتشفشانی را هم می توان مشاهده کرد.رسوب های ائو – الیگوسن بطور دگر شیب روی رخساره افیولیتی و کالر ملانژ کرتاسه قرار گرفته اند .

 رسوبهای فلیشی ناحیه مکران را ‘ رخساره های مولاسی نئوژن به طور جهشی می پوشانند . این ویژگی نشان میدهد که رسوب های آئو – الیگوسن ناحیه مکران قبل از نئوژن ‘ ابتدا با چین خوردن ارتفاع می یابند و سپس تحت تاثیر فرسایش شدید قرار می گیرند . مواد حاصل از فرسایش در حوضه رسوبی نئوژن ته نشین می شده اند که در میو سن حاشیه جنوبی ارتفاعات که تازه تشکیل شده را فرا میگرفته  است . رسوبگذاری در این حوضه نیز با فرو نشینی مداوم کف آن توام بوده است . از این رو در این دوره نیز بیش از 5هزار متر رسوب های تخریبی از قبیل ماسه ‘ رس و مارن در آن تشکیل شده است نقطه رسوب های این زمان مکران اگر چه از نظر ویژگی های چینه شناسی تفاوت زیادی با رسوب های ائوسن ندارند ‘ ولی با توجه به زمان ته نشینی‘رسوب های  مولاسی نام دارند .

ضخامت رسو بهای میوسن مکران به تدریج از شمال به جنوب افزایش می یابد . به نحوه ای که به ازای هریک کیلومتر  به سمت جنوب حدود 160متر بر ضخامت آن افزوده میشود (فریفته‘1367).

این ویژگی نشانگر ان است که عمق دریای میوسن در ناحیه مکران از شمال به جنوب بیشتر میشده است .بنابر این چنین تصور می شود که در دوره میوسن به تدرج از شمال به جنوب بر وسعت خشکی های مکران افزوده و از وسعت حوضه رسوبگذاری کاسته می گردید.تا اینکه در میوسن میانی و با حرکت کو هزایی این زمان بیشتر رسوبهای این حوض ه به خشکی مبدل می شود .

رسوبهای مولاسی میو سن  مکران توسط یک لایه ضخیم رسوب های پلیوسن با رخساره مو لاسی و دلتایی به ضخامت بیش از هزار متر پو شانده شده است .نتیجتا  پس از چین خوردن و بالا آمدن مو لاس میوسن ‘در یایی کم عمق پلیوسن گسترش می یابد و در آن رسوبهای تخریبی این دوره ته نشین می شود .حوضه دریایی پلیوسن ‘ حاشیه جنوبی رسوبهای چین خورده میوسن را در بر میگرفت و رسوب گذاری در آن احتمالا محدود به ناحیه ساحلی کنونی بوده است . رسوبهای پیلوسن مکران نیز با حرکات کوهزایی پا سادنین در آخر دوره دچار چین خوردگی میشوند .سر انجام طی این حرکات مکران برای همیشه از قید دریا های زمین شناسی رهای می یابدو شکل امروزی خود را به دست می آورد.     

 منبع : ژئومورفولوژی ایران نوشته دکتر حمید طالقانی

زمين شناسي اين ناحيه داراي ويژيگي هايي است كه به اعتبار آنها چهره و پيكرهء متفاوتي از ساير مناطق كشور مي سازد .محققين و زمين شناسان مختلف هر كدام بر حسب بينش و باور مكاتب خاصي از زمين شناسي تكوين آن را تو صيف و پيكرهء ژئوديناميكي خاصي را براي آن ترسيم مي نمايند.در تحليل ها و بررسي هاي جديد زمين شناسي (ساماني1994)ιساختارهاي و عوارض خاصي معين شده است كه سعي مي شود در اين ويلاگ بر پايهء آنهاιزمين شناسي ناحيه اي اين بخش از سرزمين ايران معرفي مي گردد.

اين ناحيه از كشور در نوشته هاي اكثر زمين شناسان به عنوان بخشي از اقيا نوس تتيس قلمداد شده او در موارد بسياري ادامه زون افيو ليتي زاگرس را از آن عبور داده و به افيو ليت هاي چمن در پاكستان وصل مي نمايند . اين محور در نوشته هاي مختلف(اشتوكلين1984٬1977٬1974 بربريان و همكاران ٬1982٬1981 تكين1972 ٬تيرول و همكارن1983)بقاياي پوسته اقيا نوسي تتيس به حساب آ مده و محل اتصال ابر قاره هاي گندوانا و اورآسيا به شمار رفته است .بررسي واحد هاي سنگ چينه اي٬ليتولوژي و پديده هاي ما گمايي اين ناحيه نشان ميد هد كه از جنبه هاي مختلف ٬اين بخش از كمر بند زمين ساختي ٬با نواحي همجوار تفاو تهاي را دارا است .مرز اين اختلاف ها در روند عمو مي عمان (خطئاره ديبا )-ميناب كه جدا كنندهء رشته كو ه هاي زاگرس و كوههاي مكران است ٬قرار دارد.

بارز تر ين تفاوت هاي بين خاور و باختر اين مرز در مارد ذيل خلاصه مي شود:

گسترش و وجود گنبد نمكي(سري هر مز) در حوضه زاگرس و عدم وجود آنها در حوضه بلوچستان

وجود ضخامت قابل توجه از طبقات رسوبي عوما " كربناته- مارني- شيلي ميزبان منابع گاز و نفت در حوضه زاگرس و عدم وجود رخسارهء مشابه در منطقه ء سيستان وبلو چستان (مكران)

گسترش سري افيو ليتي - فليشي و مولاسي با ستبراي بسيار در منطقه مورد بررسي

تكتو نيك ملتهب و نا آرام از زمان كرتاسه به بعد در اين حوضه (بويژه مكران) و انتقال محور زمين ساختي - رسوبي از شمال به سمت جنوب

گسترش حجم وسيعي از آميزه رنگي و سريهاي افيو ليتي در ناحيه مكران و محدود بودن آن در باختري مرز مبناي مقايسه

وجود گل افشانهاي جوان فعال و نيمه فعال در كرانه هاي درياي عمان

گسترش كمر بند آتشفشاني جوان بزمان_تفتان _ چغايي و عدم وجود روند مشابه به موا زات افيو ليت هاي زاكرس

اين منطقه به جز در بخش افيو ليتي و آميزه هاي رنگين ٬ تفانت هايي مشابه موارد فوق را با كوههاي عمان و سريهاي واقع در خاور گسله د ر كناره شبه قاره هند نيز نشانن ميدهد.

بر اساس موارد فوق و تفاوت هاي بارزي كه بين زمين شناسي مــكران با نوا حي همجوار وجود دارد ٬ چنين پنداشته مي شود كه در تكو ين زمين شناسي اين ناحيه ٬عوامل٬ حوادث٬و رخدادهايي نقش داشته اند كه متفاوت از آنچه بوده كه در نواحي اطراف عمل كرده است و به بيان ديگر خاستگاه زمين شناسي اين ناحيه ويژگي هاي خاص خود را داشته است. در خاور(شرق) وباختر(غرب) اين منطقه ورقها ي قاره اي با وژگي گندوانا و اورآسيا بهم رسيده و موجب بسته شدن نئو تتيس شده است . حال آنكه در اين ناحيه باز شدگي اقيانوس هند و تشكيل درياي عمان با پوسته اقيا نوسي و به عبارتي دو پوسته متفاوت از نوع اقيا نوسي و قارهاي در مقابل هم قرار دارند .شايد بتوان گفت كه اين منطقه محل گذر از تتيس مزوزوئيك به اقيا نوس هند باشد و ارتباط ديرين اين دو حوضه در اين مكان قرار دارد .تكوين زمين شناســي اين ناحيه به گونه اي خاص متاثر از سر گذشت تتيس و اقيا نوس هند گشته است.اگر چه در بخش عمده اي از سرزمين ايران رو به شمال و شمال شرق ورق عربستان - آفريقا دخالت مي نمايد و فرايند هاي آن به گو نه هاي متفاوت قابل تشخيص است ٬ولي در اين ناحيه حركت رو به شمال وشمل باختري ورق هندوستان وعوارض و عوامل ناشي از آن موثر مي باشد و مهمتر از همه خلق بعضي از ساختارهاي اين ناحيه را بايد در شكل گيري درياي عمان و اقيانو س هند جستجو كــــرد .

منطقه بلو چستان و سيستان در منتهي اليه جنوب شرقي كشور قرار گرفته و با وسعت قابل ملاحظه، تنوع ويژه اي از سازند ها و سنگ هاي مختلف دارد. در يك تصوير كلي بلوك قاره اي (continetal)بزرگ محصور شده بين دو زمين درزه(suture zone)افيو ليتي ژورايك بالايي-كرتاسه جاي دارد كه در تكتونيك آلپي به صورت توده مياني (Median mass)دستخوش پويايي تكتو نو-ماگماييگشته و بستر مناسب را براي توسعه كمر بند هاي ولكانوپلوتوني و شكل گيري حوضه پيش كماني (Fore-Arc)وپشت كماني(Back-Arc)رامي سازد.

كمربند افيوليتي شمالي در بر گيرنده نوار افيو ليتي نايين - سبزوار است كه ادامه آن به تاثير از گسليدگي درونه در ناحيه بيرجند- نهبندان مي تئان پي گرفت .اين روند افيو ليتي پس لز گذشتن از منطقه پوشيده جنوب افغانستان در نهايت نوار افيوليتي كابل را مي سازد .

كمربند افيو ليتي جنوبي نوار افيوليتي - آميزه رنگين نايين- بافت- مكران است كه پس از گذشتن از منطقه بلوچستان پاكستان به سوي خاور ، افيوليت هاي چمن را مي سازد.

منطقه محصور بين اين دو نوار افيوليتي متشكل از پوسته قاره اي پركامبرين است كه در زمان قبل از ژوراسيك مياني بخشي از توده پلاتفرمي ايران رامي ساخته ودر زمان ترياس بالايي - ژوراسيك زيرين مشخصات كرانه جنوبي اوراسيا را داشته است.

توسعه حوضه اقيانوسي و بسته شدن بسته شدن آن در زمان ترسير كه با پديده فرورانش ، هضم پوسته اقيانوسي و توسعه نوار هاي ولكانوپلوتوني است،دو كمربند ولكانوپلو توني شمالي و جنوبي را در اين توده مياني مي سازد كه نوار شمالي آن در شمال دشت لوت توسعه دارد و نوار جنوبي كمربند ماگمايي حاشيه قاره اي كالي كافي-سرچشمه- خارستان در ايران مركزي است كه ميزبان عمده ترين كانسارهاي مس پورفيري (مانندمعادن كالي كافي،ميدوك، سرچشمه و پلي متال تفتان ) است. دو چاله هيرمند ولوت فرايند توسعه پشت كماني است كه در آن خيزش جبه در دست انجام است و ماگماتيسم بازالتي قليايي و ماگماتيسم قليايي (كربناتيت خان نشين)درجنوب افغانستان نمودهاي آن است. توسعه پوسته اقيانوسي درياي عمان - اقيانوس هند و فرورانش آن به زير پيكره بلو چستان منجر به توسعه ولكانيسم كواترنر بــزمان - تفتـان -چغايي است كه مراحل آغازين تكوين خود را مي گذراند.

بر پايه اين تصوير عمومي زونهاي ساختاري و تكتونو - ماگمايي زير را براي اين بخش از كشور مي توان ترسيم كرد كه هريك داراي ويژگيهاي زمين شناسي مستقل و متالو ژني خاص منسوب بدان .اين زونها عبارتند از :

مجموعه چين خورده تكتونيكي مكران

زون ترانسفرم ايرانشهر- بيرجند

كمربند آتشفشاني بزمان - تفتان

بلوك هاي قاره اي - دگرگوني كهن(توده مياني اوليه)

كه هر كدام را به اختصاردر بخش هاي بعدي تو ضيح خواهم داد.